ลักษณะบังคับของนิราศ

ลักษณะคำประพันธ์  กลอนนิราศ มีแผนผังดังนี้

ลักษณะบังคับของกลอนนิราศ มีดังนี้

1. วรรคหนึ่งๆ มีจำนวนคำ 8-10 คำ สองวรรคเป็น 1 คำกลอน หรือ 1 บาท สองคำกลอน

เป็น 1 บท

2. วรรคแรกเรียกว่า วรรคสดับหรือวรรคสลับ วรรคที่สองเรียกว่า วรรครับ วรรคที่สามเรียกว่า วรรครอง และวรรคที่สี่เรียกว่า วรรคส่ง

3. บทแรกของเรื่องเริ่มต้นด้วยวรรครับหรือวรรคที่ 2 และจบเรื่องด้วยคำว่า เอย

                4. การส่งสัมผัส  คำสุดท้ายของวรรคที่หนึ่งส่งสัมผัสไปยังคำที่ 1 หรือ 2 หรือ 3 หรือ 5 ของวรรคที่ 2 คำสุดท้ายของวรรคที่ 2 ส่งสัมผัสไปยังคำสุดท้ายของวรรคที่ 3 คำสุดท้ายของวรรคที่ 3ส่งสัมผัสไปยังคำที่ 1หรือ 2 หรือ 3 หรือ 5 ของวรรคที่ 4 ในกรณีที่แต่งหลายบท คำสุดท้ายของวรรคที่ 4 ต้องส่งสัมผัสไปยังคำสุดท้ายของวรรคที่ 2 ของบทถัดไป